Isi

Materi: Matematika (Trigonometri)

Tabel Sudut Istimewa Trigonometri

Tabel Trigonometri Sudut-Sudut Istimewa

Fungsi 30° 45° 60° 90°
sin 0 \( \frac{1}{2} \) \( \frac{\sqrt{2}}{2} \) \( \frac{\sqrt{3}}{2} \) 1
cos 1 \( \frac{\sqrt{3}}{2} \) \( \frac{\sqrt{2}}{2} \) \( \frac{1}{2} \) 0
tan 0 \( \frac{\sqrt{3}}{3} \) 1 \( \sqrt{3} \)
cosec 2 \( \sqrt{2} \) \( \frac{2}{\sqrt{3}} \) 1
sec 1 \( \frac{2}{\sqrt{3}} \) \( \sqrt{2} \) 2
cot \( \sqrt{3} \) 1 \( \frac{\sqrt{3}}{3} \) 0
\( \theta \) (°) \( \sin\theta \) (desimal) \( \sin\theta \) (eksak) \( \cos\theta \) (desimal) \( \cos\theta \) (eksak) \( \tan\theta \) (desimal) \( \tan\theta \) (eksak)
0 0.000000 \(0\) 1.000000 \(1\) 0.000000 \(0\)
15 0.258819 \(\tfrac{\sqrt6-\sqrt2}{4}\) 0.965926 \(\tfrac{\sqrt6+\sqrt2}{4}\) 0.267949 \(2-\sqrt3\)
26.565 0.447214 \(\tfrac{1}{\sqrt5}\) 0.894427 \(\tfrac{2}{\sqrt5}\) 0.500000 \(\tfrac{1}{2}\)
30 0.500000 \(\tfrac{1}{2}\) 0.866025 \(\tfrac{\sqrt3}{2}\) 0.577350 \(\tfrac{1}{\sqrt3}\)
36.870 0.600000 \(\tfrac{3}{5}\) 0.800000 \(\tfrac{4}{5}\) 0.750000 \(\tfrac{3}{4}\)
45 0.707106 \(\tfrac{\sqrt2}{2}\) 0.707106 \(\tfrac{\sqrt2}{2}\) 1.000000 \(1\)
53.130 0.800000 \(\tfrac{4}{5}\) 0.600000 \(\tfrac{3}{5}\) 1.333333 \(\tfrac{4}{3}\)
60 0.866025 \(\tfrac{\sqrt3}{2}\) 0.500000 \(\tfrac{1}{2}\) 1.732051 \(\sqrt3\)
90 1.000000 \(1\) 0.000000 \(0\)

A. Rumus Perbandingan Trigonometri

Rumus perbandingan trigonometri adalah sebagai berikut:

\[ \sin \alpha = \frac{\text{sisi depan}}{\text{sisi miring}} = \frac{y}{r} \] \[ \cos \alpha = \frac{\text{sisi samping}}{\text{sisi miring}} = \frac{x}{r} \] \[ \tan \alpha = \frac{\text{sisi depan}}{\text{sisi samping}} = \frac{y}{x} \]

  • \(\csc \alpha = \frac{1}{\sin \alpha} = \frac{r}{y}\)
  • \(\sec \alpha = \frac{1}{\cos \alpha} = \frac{r}{x}\)
  • \(\cot \alpha = \frac{1}{\tan \alpha} = \frac{x}{y}\)

dan berlaku teorema Phytagoras, yaitu:

\[ x^2 + y^2 = r^2 \]

Dengan menggunakan hubungan Phytagoras:

\[ \sin^2 \alpha + \cos^2 \alpha = 1 \] \[ \tan^2 \alpha + 1 = \sec^2 \alpha \] \[ 1 + \cot^2 \alpha = \csc^2 \alpha \]
Ilustrasi Trigonometri
Ilustrasi Trigonometri

B. Nilai-nilai Sudut Istimewa

Nilai fungsi trigonometri untuk sudut-sudut istimewa adalah sebagai berikut:

30° 45° 60° 90°
sin 0 \(\frac{1}{2}\) \(\frac{1}{\sqrt{2}}\) \(\frac{\sqrt{3}}{2}\) 1
cos 1 \(\frac{\sqrt{3}}{2}\) \(\frac{1}{\sqrt{2}}\) \(\frac{1}{2}\) 0
tan 0 \(\frac{1}{\sqrt{3}}\) 1 \(\sqrt{3}\) \(\infty\)

KUADRAN

Untuk menentukan nilai fungsi trigonometri sudut istimewa yang lebih dari 90° dapat digunakan rumusan relasi kuadran di bawah ini:

Sudut = (\(\alpha \pm k \cdot 90\)°)

Dengan ketentuan:

  • k genap maka fungsi tetap:
    sin ⇒ sin
    cos ⇒ cos
    tan ⇒ tan
  • k ganjil maka fungsi berubah:
    sin ⇒ cos
    cos ⇒ sin
    tan ⇒ cotan

Tanda negatif dan positif tergantung kuadran fungsi asal.

Ilustrasi Trigonometri
Ilustrasi Trigonometri

C. Dalil-dalil dalam Segitiga

Perhatikan gambar berikut!

  • Dalil Sinus

\[ \frac{a}{\sin \alpha} = \frac{b}{\sin \beta} = \frac{c}{\sin \gamma} \]

  • Dalil Kosinus

\[ a^2 = b^2 + c^2 - 2bc \cos \alpha \] \[ b^2 = a^2 + c^2 - 2ac \cos \beta \] \[ c^2 = a^2 + b^2 - 2ab \cos \gamma \]

  • Luas Segitiga ABC

\[ L = \frac{1}{2} b \cdot c \cdot \sin \alpha = \frac{1}{2} a \cdot c \cdot \sin \beta = \frac{1}{2} a \cdot b \cdot \sin \gamma \]

Ilustrasi Trigonometri
Ilustrasi Trigonometri

D. Rumus Penjumlahan Sudut

\[ \sin(a \pm b) = \sin a \cos b \pm \cos a \sin b \] \[ \cos(a \pm b) = \cos a \cos b \mp \sin a \sin b \] \[ \tan(a \pm b) = \frac{\tan a \pm \tan b}{1 \mp \tan a \cdot \tan b} \]

\[ \sin 2a = 2 \sin a \cos a \] \[ \cos 2a = \cos^2 a - \sin^2 a \] \[ \cos 2a = 2 \cos^2 a - 1 \] \[ \cos 2a = 1 - 2 \sin^2 a \] \[ \tan 2a = \frac{2 \tan a}{1 - \tan^2 a} \] \[ \sin^2 a + \cos^2 a = 1 \] \[ 1 + \tan^2 a = \sec^2 a \]

E. Rumus Jumlah, Selisih, Kali, dan Bagi

  • \(\sin A + \sin B = 2 \sin \frac{1}{2}(A + B) \cos \frac{1}{2}(A - B)\)
  • \(\sin A - \sin B = 2 \cos \frac{1}{2}(A + B) \sin \frac{1}{2}(A - B)\)
  • \(\cos A + \cos B = 2 \cos \frac{1}{2}(A + B) \cos \frac{1}{2}(A - B)\)
  • \(\cos A - \cos B = -2 \sin \frac{1}{2}(A + B) \sin \frac{1}{2}(A - B)\)
  • \(2 \sin A \cos B = \sin(A + B) + \sin(A - B)\)
  • \(2 \cos A \sin B = \sin(A + B) - \sin(A - B)\)
  • \(2 \cos A \cos B = \cos(A + B) + \cos(A - B)\)
  • \(-2 \sin A \sin B = \cos(A + B) - \cos(A - B)\)
Ilustrasi Trigonometri
Ilustrasi Trigonometri
SudutRadian\(\sin\)\(\cos\)\(\tan\)
\(-90^\circ\)\(-\tfrac{\pi}{2}\)\(-1\)\(0\)tak terdefinisi
\(-60^\circ\)\(-\tfrac{\pi}{3}\)\(-\tfrac{\sqrt{3}}{2}\)\(\tfrac{1}{2}\)\(-\sqrt{3}\)
\(-45^\circ\)\(-\tfrac{\pi}{4}\)\(-\tfrac{\sqrt{2}}{2}\)\(\tfrac{\sqrt{2}}{2}\)\(-1\)
\(-30^\circ\)\(-\tfrac{\pi}{6}\)\(-\tfrac{1}{2}\)\(\tfrac{\sqrt{3}}{2}\)\(-\tfrac{\sqrt{3}}{3}\)
\(0^\circ\)\(0\)\(0\)\(1\)\(0\)
\(30^\circ\)\(\tfrac{\pi}{6}\)\(\tfrac{1}{2}\)\(\tfrac{\sqrt{3}}{2}\)\(\tfrac{\sqrt{3}}{3}\)
\(45^\circ\)\(\tfrac{\pi}{4}\)\(\tfrac{\sqrt{2}}{2}\)\(\tfrac{\sqrt{2}}{2}\)\(1\)
\(60^\circ\)\(\tfrac{\pi}{3}\)\(\tfrac{\sqrt{3}}{2}\)\(\tfrac{1}{2}\)\(\sqrt{3}\)
\(90^\circ\)\(\tfrac{\pi}{2}\)\(1\)\(0\)tak terdefinisi

\(y\)\(\arcsin(y)\) rad\(\arcsin(y)\) derajat \(\arccos(y)\) rad\(\arccos(y)\) derajat
\(-1\)\(-\tfrac{\pi}{2}\)\(-90^\circ\)\(\pi\)\(180^\circ\)
\(-\tfrac{\sqrt{3}}{2}\)\(-\tfrac{\pi}{3}\)\(-60^\circ\)\(\tfrac{5\pi}{6}\)\(150^\circ\)
\(-\tfrac{\sqrt{2}}{2}\)\(-\tfrac{\pi}{4}\)\(-45^\circ\)\(\tfrac{3\pi}{4}\)\(135^\circ\)
\(-\tfrac{1}{2}\)\(-\tfrac{\pi}{6}\)\(-30^\circ\)\(\tfrac{2\pi}{3}\)\(120^\circ\)
\(0\)\(0\)\(0^\circ\)\(\tfrac{\pi}{2}\)\(90^\circ\)
\(\tfrac{1}{2}\)\(\tfrac{\pi}{6}\)\(30^\circ\)\(\tfrac{\pi}{3}\)\(60^\circ\)
\(\tfrac{\sqrt{2}}{2}\)\(\tfrac{\pi}{4}\)\(45^\circ\)\(\tfrac{\pi}{4}\)\(45^\circ\)
\(\tfrac{\sqrt{3}}{2}\)\(\tfrac{\pi}{3}\)\(60^\circ\)\(\tfrac{\pi}{6}\)\(30^\circ\)
\(1\)\(\tfrac{\pi}{2}\)\(90^\circ\)\(0\)\(0^\circ\)

\(y\)\(\arctan(y)\) rad\(\arctan(y)\) derajat
\(-\sqrt{3}\)\(-\tfrac{\pi}{3}\)\(-60^\circ\)
\(-1\)\(-\tfrac{\pi}{4}\)\(-45^\circ\)
\(-\tfrac{\sqrt{3}}{3}\)\(-\tfrac{\pi}{6}\)\(-30^\circ\)
\(0\)\(0\)\(0^\circ\)
\(\tfrac{\sqrt{3}}{3}\)\(\tfrac{\pi}{6}\)\(30^\circ\)
\(1\)\(\tfrac{\pi}{4}\)\(45^\circ\)
\(\sqrt{3}\)\(\tfrac{\pi}{3}\)\(60^\circ\)
```

Rumus Setengah Sudut

\(\displaystyle \sin\frac{\theta}{2}=\pm\sqrt{\frac{1-\cos\theta}{2}}\)

\(\displaystyle \cos\frac{\theta}{2}=\pm\sqrt{\frac{1+\cos\theta}{2}}\)

\(\displaystyle \tan\frac{\theta}{2} =\pm\sqrt{\frac{1-\cos\theta}{1+\cos\theta}} =\frac{1-\cos\theta}{\sin\theta} =\frac{\sin\theta}{1+\cos\theta}\)

Catatan tanda (\(\pm\)): pilih tanda sesuai kuadran \(\tfrac{\theta}{2}\). Untuk \(\;0\le\theta\le\pi\Rightarrow 0\le\tfrac{\theta}{2}\le\tfrac{\pi}{2}\): semua bernilai positif.